Δυο εβδομάδες περίπου πριν την επίθεση ΗΠΑ-Ισραήλ στο Ιράν, ο Μάρκο Ρούμπιο, υπουργός εξωτερικών των ΗΠΑ, εκφώνησε μια ομιλία στο Συνέδριο του Μονάχου [1][2], η οποία χαρακτηρίστηκε από πολλούς ως ιστορική. Δεν είμαι βέβαιος ότι κατανοώ το γιατί. Αν μη τι άλλο, ο Ρούμπιο επανέλαβε ό,τι είχε πει ακριβώς ένα χρόνο νωρίτερα στο ίδιο συνέδριο ο Αντιπρόεδρος Βανς. Η κατακλείδα του Βανς, ότι δηλαδή η Ευρώπη είναι πλέον ιδεολογικά αντίθετη στις ΗΠΑ, προκάλεσε δάκρυα σε ορισμένους Ευρωπαίους αξιωματούχους. Η κατακλείδα του Ρούμπιο, ότι δηλαδή οι ΗΠΑ είναι δημιούργημα του ευρωπαικού πολιτισμού και ότι το μέλλον μας δε μπορεί παρά να είναι κοινό εάν η Ευρώπη αποφασίσει να ακολουθήσει πάνω στη γραμμή που θέτουν οι ΗΠΑ, προκάλεσε ανακούφιση. Και στις δυο περιπτώσεις, η στάση των Ευρωπαίων είχε κάτι το αξιολύπητο.

Ο ανώτερος δυτικός πολιτισμός και η εκ των έσω πτώση

Η ομιλία, την οποία διαδέχτηκε ενθουσιασμός από μεγάλη μερίδα Ευρωπαίων και εγχώριων πολιτικών, ήταν ένα κάλεσμα για επιστροφή της ανθρωπότητας σε ένα σκοτεινό παρελθόν. Ένα παρελθόν από το οποίο χρειάστηκε σημαντική οικονομική πρόοδος, επιστημονική εξέλιξη, και κυρίως διαρκείς, συχνά αιματηροί αγώνες, προκειμένου η Δύση να απαγκιστρωθεί. Για τον Ρούμπιο είναι πρόβλημα η δαπάνη για το κράτος πρόνοιας, γιατί τα χρήματα αυτά δεν επενδύθηκαν στην άμυνα, όπως έκαναν εχθρικά προς τη Δύση κράτη. Το ελεύθερο εμπόριο, γιατί οδήγησε σε αποβιομηχανοποίηση και εξάρτηση από εχθρικά έθνη για κρίσιμες πρώτες ύλες. Οι πολιτικές πράσινης ενέργειας, γιατί πτώχευσαν τους πολίτες ενώ οι αντίπαλοι συνέχισαν να επενδύουν σε συμβατικές πηγές ενέργειας. Η μετανάστευση, γιατί απειλεί τη συνέχιση του δυτικού πολιτισμού. Οι διεθνείς οργανισμοί, γιατί αδυνατούν να δώσουν λύσεις στις διαμάχες που μαίνονται σε ένα ολοένα και εχθρικότερο διεθνές περιβάλλον. Δώστε προσοχή στα παραπάνω: Πρόκειται για την αποδοχή ένος κόσμου που αποτελείται από συμμάχους και εχθρούς. Είμαστε «εμείς» εναντίον «αυτών». Εμείς αντιπροσωπεύουμε τον ανώτερο δυτικό πολιτισμό και τις αξίες που διέδωσε. Έναν πολιτισμό του οποίου η πτώση επιταχύνθηκε μετά το 1945 από «κομμουνιστικές επαναστάσεις και αντιαποικιακές εξεγέρσεις». Αυτόν τον πολιτισμό θέλουμε πίσω. «Αυτοί» θέλουν την αλλοίωση του πολιτισμού μας μέσω ανοιχτών συνόρων, μέσω εκχώρησης της εθνικής κυριαρχίας σε διεθνείς οργανισμούς, μέσω προσχώρησης στη «σέχτα της πράσινης ενέργειας».

Ο λόγος του υπουργού είναι ρατσιστικός και διχαστικός. Η αναβίωση της αποικιοκρατικής λογικής δεν εκδηλώνεται μόνο ως αναπόληση, αλλά ως απτή πολιτική πρακτική. Απόδειξη η μετα-εκεχειριακή διαχείριση της Γάζας, η πραξικοπηματική επέμβαση στη Βενεζουέλα, η επέμβαση αλλαγής καθεστώτος στο Ιράν, με τις δύο τελευταίες να έχουν και ένα εσάνς κλασσικής αποικιοκρατίας, στοχεύοντας στον έλεγχο των φυσικών πόρων των χωρών.

Η υποκρισία και ο κυνισμός των ΗΠΑ

Είναι όμως και ένας λόγος σκόπιμα παραπλανητικός. Ας εξετάσουμε δύο παραδείγματα. Το ελεύθερο εμπόριο, που τώρα ευθύνεται για την αποδυνάμωση της βιομηχανικής δυνατότητας των ΗΠΑ, ήταν σύλληψη και επίτευγμα των ΗΠΑ. Ήταν οι ΗΠΑ που υποδέχθηκαν με ενθουσιασμό την Κίνα στον Παγκόσμιο Οργανισμού Εμπορίου το 2001 επί προεδρίας Μπους, με τους Δημοκρατικούς να έχουν ήδη στρώσει το έδαφος για αυτό από τα μέσα του 1990 επί Κλίντον. Η αποδοχή ήταν αποτέλεσμα της πιο δαπανηρής εκστρατείας επιρροής που έγινε ποτέ από τον αμερικανικό επιχειρηματικό κόσμο [3], και αποδείχθηκε μια ιδιαίτερα προσοδοφόρα επένδυση. Η χαμηλού κόστους μαζική παραγωγή σε κινεζικό έδαφος, που οφειλόταν κυρίως στο φτηνό εργατικό δυναμικό, επέτρεψε στους Αμερικανούς να αυξήσουν θεαματικά την κατανάλωσή τους. Η υλική ευμάρεια που απολάμβαναν για χρόνια οι Αμερικάνοι είναι η απόδειξη ότι η παγκοσμιοποιημένη αγορά ήταν συνειδητή επιδίωξη, και δούλεψε καλά, τόσο προς όφελος των καταναλωτών, όσο και του αμερικανικού κεφαλαίου. Μέχρι που σταμάτησε να δουλεύει. Για μια και πλέον δεκαετία, η Κίνα αύξανε την εξαγωγική της ικανότητα, κρατώντας τις τιμές και τους μισθούς χαμηλά, χάριν σε μια τεράστια εσωτερική δεξαμενή εργατικού δυναμικού. Η απώλεια θέσεων εργασίας, για την οποία τα αμερικανικά συνδικάτα είχαν προειδοποιήσει ήδη από το 1990, άρχισε να εκτυλίσσεται σε μεγάλη κλίμακα. Ακόμα και αυτή η δυσαρέσκεια της μεσαίας τάξης όμως, ήταν διαχειρίσιμη. Αυτό που δεν ήταν διαχειρισιμο ήταν η προοπτική της Κίνας να γίνει ένας υπολογίσιμος νέος πόλος στην παγκόσμια σκακιέρα. Το αφήγημα που τόσον καιρό υποβαθμιζόταν έγινε πλέον χρήσιμο: η Κίνα όχι μόνον είναι απειλή για την εθνική ασφάλεια, αλλά είναι και υπεύθυνη για τις θέσεις εργασίας που χάθηκαν. Προσέξτε, το δεύτερο σκέλος της διαπίστωσης είναι, σε ένα βαθμό, πραγματικό. Ήταν όμως επιλογή των ΗΠΑ. Μια επιλογή που τώρα πια δεν τις εξυπηρετεί, και πρέπει να αντιστραφεί επαναπατρίζοντας τη βιομηχανική παραγωγή μέσω επιβολής δασμών στις εισαγωγές.

Το δεύτερο παράδειγμα αφορά στην κριτική στους διεθνείς οργανισμούς για την αποτυχία εύρεσης διπλωματικών λύσεων. Η διαπίστωση αυτή είναι εν μέρει σωστή, και ταυτόχρονα βρίθει υποκρισίας. Η αδυναμία του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών να παράξει λύσεις μέσω διπλωματίας οφείλεται στο δικαίωμα άσκησης βέτο που έχουν τα πέντε μόνιμα κράτη-μέλη στο Συμβούλιο Ασφαλείας. Το βέτο έχει χρησιμοποιηθεί αφειδώς από τα μόνιμα μέλη για να προωθήσουν τις γεωπολιτικές τους ατζέντες, «ξεδοντιάζοντας» τον οργανισμό σε καταστάσεις που έπρεπε να αναλάβει δράση. Ενδεικτικά, οι ΗΠΑ έχουν ασκήσει το δικαίωμα βέτο τους κατά ψηφισμάτων του Συμβουλίου Ασφαλείας που αφορούν το Ισραήλ 49 φορές [4]. Προκειμένου λοιπόν να ξεπεραστεί ο σκόπελος του βέτο, που όσο να’ναι συχνά φέρνει την αντιπροσωπία των ΗΠΑ στην άβολη θέση να το ασκήσει, η κυβέρνηση των ΗΠΑ έχει δρομολογήσει την αντικατάσταση του Συμβουλίου Ασφαλείας από το Συμβούλιο Ειρήνης, του οποίου θα προεδρεύει ο ίδιος ο πρόεδρος Τραμπ και τα μέλη του θα προσλαμβάνονται επίσης από τον ίδιο.

Εν κατακλείδι, ο υπουργός εξωτερικών κατηγορεί ένα σύστημα το οποίο οι ίδιες οι ΗΠΑ έστησαν, επειδή πλέον δεν τις ευνοεί. Εξυμνεί την περίοδο εκείνη που η Δύση επεκτεινόταν διαδίδοντας και επιβάλλοντας τον πολιτισμό της μέσω πολέμων και αποικιοκρατικών εκστρατειών. Αποστρέφεται την περίοδο κατά την οποία η Δύση μοιράστηκε τα οφέλη της πρώτης περιόδου, μέσω της παγκοσμιοποίησης. Υποκρίνεται αποφεύγοντας να εξηγήσει πως δεν ήταν η μεγαλοκαρδία των δυτικών χωρών που προώθησε την διεθνή συνεργασία και τις παγκοσμιοποιημένες αγορές, αλλά μια προσπάθεια διατήρησης της ηγεμονικής τους θέσης σε μια εποχή που πλέον δεν ευνοούσε αποικιοκρατικές τακτικές. Απαντάει ο γερουσιαστής Πάουελ Τζούνιορ στην ερώτηση του προέδρου Αιζενχάουερ για το πώς οι ΗΠΑ μπορούν να αυξήσουν την επιρροή τους στην Ασία και την Αφρική (1955): «Σταματήστε να στηρίζετε την αποικιοκρατία στον ΟΗΕ, αντιμετωπίστε το φυλετικό πρόβλημα στις ΗΠΑ, αναδείξτε τη σημαντική πρόοδο που έχουμε ήδη επιτύχει και διορίστε περισσότερους νέγρους σε διπλωματικές θέσεις στο εξωτερικό». [5]

Το μήνυμα που επικοινωνεί ο Ρούμπιο είναι, πάντως, ειλικρινές: Σκοπός είναι η συγκέντρωση πόρων, εξουσιών, και διακρατικών λειτουργιών, στις ΗΠΑ, καθώς είναι αυτή η μόνη χώρα, με τον πρόεδρο Τραμπ στην ηγεσία, που συνεχίζει να πρεσβεύει το δυτικό αξιακό σύστημα. Το μέσον επίτευξης του σκοπού είναι η βία, ο οικονομικός πόλεμος, η αποδυνάμωση των χωρών ή των οργανισμών που κατέχουν οτιδήποτε οι ΗΠΑ επιθυμούν. Κι εσείς, οι Ευρωπαίοι, έχετε δύο επιλογές: να είστε μαζί μας, ή να εκλείψετε μόνοι. «Διότι εμείς στην Αμερική δεν έχουμε κανένα ενδιαφέρον να λειτουργήσουμε ως ευγενικοί διαχειριστές της ελεγχόμενης παρακμής της Δύσης». [2]

Η θέση της Ευρώπης

Το ερώτημα λοιπόν είναι που στέκεται η Ευρώπη. Και η απάντηση είναι: σε μια θέση πλήρους υποταγής, όπως αποδεικνύει σε κάθε ευκαιρία. Την τελευταία εβδομάδα μόνο, η Ευρώπη είχε δύο σημαντικές ευκαιρίες να διαφοροποιήσει και να ενδυναμώσει τη θέση της έναντι των ΗΠΑ. Αντί αυτού, επέλεξε την υποτακτικότητα:

• Σε κοινή δήλωση [6] των Στάρμερ, Μακρόν και Μέρτς μετά την επίθεση στο Ιράν, οι Ευρωπαίοι ηγέτες καταδίκασαν το ιρανικό καθεστώς χωρίς να βρούν να αρθρώσουν μια λέξη για την καταπάτηση του Διεθνούς Δικαίου από ΗΠΑ και Ισραήλ. Το ίδιο Διεθνές Δίκαιο που θα επικαλεστούν στο μέλλον όταν ο στόχος θα έχει μετακινηθεί. Προκειμένου να μην υπάρξει χώρος για παρανοήσεις, ο καγκελάριος Μερτς είπε πως «Δεν είναι η κατάλληλη στιγμή να κάνουμε διάλεξη στους Αμερικανούς εταίρους μας περί διεθνούς δικαίου» [7], σε μια δήλωση εξαιρετικά παρόμοια με αυτήν του Έλληνα πρωθυπουργού, η οποία ακολούθησε την επίσης παράνομη αποστολή απαγωγής του προέδρου ενός κράτους.

• Λίγες μέρες νωρίτερα, το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ έκρινε μέρος των δασμών που έχει επιβάλλει η κυβέρνηση των ΗΠΑ ως παράνομους [8]. Η απόφαση αφορά και δασμούς που επιβλήθηκαν στην Ευρώπη, ένα βέλος στην φαρέτρα των Ευρωπαίων εταίρων για να επαναδιαπραγματευτούν καλύτερους όρους με τις ΗΠΑ. Δεν πρόκειται να το κάνουν όμως. Το φόβητρο που επιστρατεύουν οι ΗΠΑ είναι η άρση της ασπίδας προστασίας, του ΝΑΤΟ. Με τους ιρανικούς πυραύλους να χτυπούν Κυπριακό έδαφος, πολλοί θα σπεύσουν να υπενθυμίσουν την αξία της στρατιωτικής συμμαχίας. Υπάρχει όμως και μια διαφορετική ανάγνωση: ότι η Ευρώπη σέρνεται σε ένα πόλεμο που θέλει το Ισραήλ, διακινδυνεύοντας την ασφάλεια των πολιτών της και έχοντας στον ορίζοντα την αύξηση των στρατιωτικών της δαπανών λόγω της έκρυθμης πλέον κατάστασης που δημιουργήθηκε κοντά στα σύνορά της. Το όφελος για τις ΗΠΑ, μεγάλο. Για την Ευρώπη, αρνητικό.

Θα μπορούσε να υπάρξει εναλλακτική. Θα μπορούσε η Ευρώπη, αντί να προσαρμόζεται στα καπρίτσια του προέδρου των ΗΠΑ, να κρατήσει μια συνεπή στάση ως προς την εφαρμογή του διεθνούς δικαίου. Να υψώσει ανάστημα στον ΟΗΕ. Να μη ντρέπεται για το κράτος πρόνοιας που έχει καταφέρει να δημιουργήσει, ούτε για το σαραντάωρο εργασίας που έχει θεσπίσει. Να επισπεύσει την ολοκλήρωσή της και να υπερασπιστεί τον κεκτημένο τρόπο ζωής της. Οι δυτικες αξίες που περιγραφει ο Ρούμπιο δεν ειναι οι σύγχρονες δυτικές αξίες που (θα έπρεπει να) ενστερνίζεται η Ευρώπη. Είναι δυτικές αξίες μιας άλλης εποχής, που δοκιμάστηκαν, μετεξελίχθηκαν, διευρύνθηκαν, βελτιώθηκαν, συμπεριέλαβαν. Όχι λόγω της μεγαλοκαρδίας των Δυτικών. Λόγω αναγκαιότητας για την προάσπιση των συμφερόντων τους, η οποία για να επιτευχθεί έπρεπε να φορά ένα μανδύα υποκρισίας. Η επιστροφή πάντως σε ένα σκοτεινότερο παρελθόν σκληρού realpolitik είναι κάτι που η Ευρώπη ούτε πρέπει να επιθυμεί, ούτε μπορεί να στηρίξει. Η εναλλακτική επείγει, αλλά με την παρούσα ηγεσία παραμένει άπιαστη.

[1]

[2] https://www.astrid-online.it/static/upload/marc/marco-rubio-remarks-at-msc-2026.pdf

[3] https://www.lrb.co.uk/the-paper/v42/n15/adam-tooze/whose-century?

[4] https://www.middleeasteye.net/news/49-times-us-has-used-veto-power-against-un-resolutions-israel

[5] Απόσπασμα από το βιβλίο του Mark Mazower, Governing the World: The History of an Idea, σελ. 261

[6] https://www.gov.uk/government/news/joint-e3-leaders-statement-on-iran-28-february-2026

[7] https://www.irishtimes.com/world/europe/2026/03/03/merz-abandons-germanys-moral-certainties-as-he-aligns-with-trump-on-iran/

[8] https://edition.cnn.com/2026/02/20/politics/supreme-court-tariffs

Source of image: https://securityconference.org/en/publications/munich-security-report/2026/

Δείτε παρακάτω σε χρονοδιάγραμμα τις επεμβάσεις των ΗΠΑ σε σχέση με το ΑΕΠ της χώρας ως ποσοστό του παγκόσμιου.

Ιστορικά, οι αμερικανικές επεμβάσεις μπορούν να ταξινομηθούν σε τρεις κατηγορίες:

1️⃣ Πόλεμοι “ανάσχεσης” (Βιετνάμ, Κορέα)
– συχνοί τη δεκαετία του ’50, με στόχο την ανάσχεση της εξάπλωσης του κομμουνισμού
– μακροχρόνιοι και δαπανηροί, συχνά καταστροφικοί (Βιετνάμ), αλλά οικονομικά βιώσιμοι

2️⃣ Ταχείες πραξικοπηματικές επεμβάσεις (Ιράν, Γουατεμάλα, Χιλή, πολλαπλές στη Βενεζουέλα)
– χαμηλό κόστος, μικρή διάρκεια, υψηλή απόδοση
– συχνά συνδεδεμένες με προώθηση συμφερόντων αμερικανικών εταιριών και εκμετάλλευση φυσικών πόρων

3️⃣ «Ατέρμονοι» πόλεμοι – forever wars (Ιράκ, Αφγανιστάν)
– στόχος: εθνική ασφάλεια ή έλεγχος πόρων μέσω αλλαγής καθεστώτος
– ρητορική περί οικοδόμησης δημοκρατίας
– μακροχρόνιοι, εξαιρετικά δαπανηροί και τελικά αναποτελεσματικοί

Οι πόλεμοι ανάσχεσης έληξαν με το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Έκτοτε, οι ΗΠΑ στράφηκαν ακόμη περισσότερο σε πολέμους τύπου Βιετνάμ — «ατέρμονους» πολέμους. Η κρίσιμη διαφορά σε σχέση με τη δεκαετία του ’60 ήταν η σταδιακή απώλεια της οικονομικής κυριαρχίας (το αμερικανικό ΑΕΠ από >40% σε <25% του παγκόσμιου).

Αν λοιπόν η διεξαγωγή πολέμων με τους όρους του παρελθόντος έχει πλέον γίνει ασύμφορη, ποιό είναι το low-cost μοντέλο που έχει ιστορικά λειτουργήσει; Οι ταχείες πραξικοπηματικές επεμβάσεις. Και αυτό ακριβώς φαίνεται να κάνει η σημερινή αμερικανική διοίκηση.

Η επίθεση στο Ιράν ήταν στοχευμένη και σύντομη — μια επίδειξη πρόθεσης, χωρίς περαιτέρω γενίκευση. Ήταν, ωστόσο, αρκετή για να αποσταθεροποιήσει το καθεστώς, πυροδοτώντας μια πιθανή εσωτερική κατάρρευση.

Η επέμβαση στη Βενεζουέλα ήταν άνευ προηγουμένου. Χειρουργική επιχείρηση, απογυμνωμένη από ιδεολογία. Καμία προσπάθεια αλλαγής καθεστώτος — αρκεί να διασφαλίζονται τα αμερικανικά συμφέροντα και η πρόσβαση στο πετρέλαιο.

Δεν πρόκειται λοιπόν για απομάκρυνση από το αποικιοκρατικό μοντέλο. Η ηγεσία των ΗΠΑ, με τον πραγματισμό που τη διακρίνει, προσαρμόζεται στις συνθήκες βελτιστοποιώντας το επιθυμητό αποτέλεσμα. Φοβάμαι ότι θα δούμε πολύ περισσότερα τέτοια παραδείγματα στο μέλλον.

Στις 17 Νοεμβρίου το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ υιοθέτησε την Αποφαση 2803.

Η Απόφαση εγκρίνει:

• Τη δημιουργία ενός Διοικητικού Συμβουλίου Ειρήνης, το οποίο θα έχει την εποπτεία της μετάβασης, της ανοικοδόμησης και της διοίκησης της Γάζας.

• Τη δημιουργία της Παλαιστινιακής Τεχνοκρατικής Επιτροπής που θα αναλάβει την καθημερινή διοίκηση των υπηρεσιών.

• Τη συγκρότηση μιας Διεθνούς Δύναμης Σταθεροποίησης που θα επιβλέπει την κατάπαυση του πυρρός και τη διαδικασία αποστρατικοποίησης.

Η Απόφαση 2803 ενσωματώνει εξ ολοκλήρου την πρόταση 20 σημείων του Τραμπ που είχε παρουσιαστεί νωρίτερα το Σεπτέμβριο, μετονομαζόμενη σε «Σχέδιο για τον Τερματισμό της Σύγκρουσης στη Γάζα». Εκπονήθηκε από τις ΗΠΑ — το κράτος που χρηματοδότησε τη γενοκτονία — χωρίς παλαιστινιακή συμμετοχή. Σαφείς δεσμεύσεις για τη δημιουργία Παλαιστινιακού κράτους φυσικά δεν υπάρχουν. Και προκειμένου να εκλείψει εξ ολοκλήρου ο κίνδυνος οποιασδήποτε ευνοϊκής δέσμευσης προς τους Παλαιστινίους, το Σχέδιο αφαίρεσε συγκεκριμένες αναφορές σε ανθρωπιστική βοήθεια, μεταφέροντάς τες στο παράρτημα ώστε να μην είναι δεσμευτικές.

Η τροπή αυτή των γεγονότων επιτρέπει σε κοινοτοπίες του τύπου «η ιστορία επαναλαμβάνεται» να επιβιώνουν. Πάμε 103 χρόνια πίσω, το 1922, όταν η νεοσύστατη τότε Κοινωνία των Εθνών, ο πρόδρομος του ΟΗΕ, θα εκδόσει Εντολή για την Παλαιστίνη, μέσω της οποίας επισημοποιείται η ανάθεση της κηδεμονίας της Παλαιστίνης στη Βρετανία. Πέντε χρόνια πριν, μέσω της Διακήρυξης Μπάλφουρ, η Βρετανία αναγνωρίζει το δικαίωμα των Εβραίων να χτίσουν μια εθνική εστία στην Παλαιστίνη, αρκεί να μην απειλήσουν τα δικαιώματα των μη-Εβραικών πληθυσμών της περιοχής. Η Διακήρυξη Μπάλφουρ ενσωματώνεται αυτοτελώς στην Εντολή. Αναφέρει ο Ρασίντ Χαλίντι στο βιβλίο του «Ο εκατονταετής πόλεμος εναντίον της Παλαιστίνης»: “... όχι μόνο η Εντολή ενσωματώνει αυτολεξεί τη Διακήρυξη Μπάλφουρ, αλλά την ενισχύει σημαντικά”. Μήπως βλέπετε κάποιες ομοιότητες με το σήμερα; Βάλτε όπου «Κοινωνία των Εθνών» το «ΟΗΕ», όπου «Βρετανία» τις «ΗΠΑ», όπου «Εντολή» την «Απόφαση» και όπου «Διακήρυξη Μπάλφουρ» το «Σχέδιο Τραμπ», και προσπαθήστε να πείσετε οποιονδήποτε ότι έχει υπάρξει ουσιαστική πρόοδος στο Παλαιστινιακό τα τελευταία 100+ χρόνια.

Η λήψη αποφάσεων για τον παλαιστινιακό λαό χωρίς τη συμμετοχή του είναι βαθιά ρατσιστική και προσβλητική. Εδράζεται στην αρχή της «κηδεμονίας», που ορίζεται ήδη στο Άρθρο 22 του Συμφώνου της Κοινωνίας των Εθνών: “… αποτελεί ιερή αποστολή του πολιτισμού να διασφαλίσει την ευημερία και την ανάπτυξη των λαών… που δεν είναι ακόμη σε θέση να σταθούν μόνοι τους υπό τις απαιτητικές συνθήκες του σύγχρονου κόσμου”. Είναι, φυσικά, ευθύνη της πολιτισμένης Δύσης να αποφασίσει ποιός χρειάζεται κηδεμόνα. Επί της αρχής, το σκεπτικό δεν έχει αλλάξει μέχρι σήμερα.

Τα κράτη κατανέμονται στις εξής τρεις κατηγορίες: τα ενήλικα (αυτά είναι συνήθως τα πεφωτισμένα δυτικά κράτη), τα ανήλικα που χρειάζονται κηδεμόνα και τα έφηβα, που, παρόλο που βρίσκονται σε τροχιά ενηλικίωσης, κατά καιρούς παρεκτρέπονται και χρειάζονται επιτήρηση. Ως ενηλικίωση ορίζεται ο ενστερνισμός της ανωτερότητας του δυτικού πολιτισμού, η ευθυγράμμιση με τα συμφέροντα των ΗΠΑ και η υιοθέτηση ενός φιλελεύθερου οικονομικού συστήματος, κατά τα πρότυπα της λεγόμενης «Συμφωνίας της Ουάσινγκτον», όρος που εισήχθη το 1989.

Ανήλικοι με παραβατική συμπεριφορά αρχικά τιμωρούνται σκληρά (η τιμωρία μπορεί να περιλαμβάνει και τη γενοκτονία) και στη συνέχεια παραδίδονται σε κηδεμόνα. Έφηβοι που παρεκτρέπονται τίθενται υπό επιτήρηση μέσω διεθνών οργανισμών, όπως το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, όπως συνέβη με την Ελλάδα τα πρόσφατα χρόνια. Θα μπορούσε κάποιος να αντιτάξει ένα διαφορετικό ορισμό της ενηλικίωσης, όπως για παράδειγμα τη συμμόρφωση με το διεθνές δίκαιο, και την αναγνώριση της εθνικής κυριαρχίας των κρατών και του δικαιώματός τους να ορίζουν την εσωτερική και οικονομική πολιτική τους. Μαντέψτε ποιοί θα βρίσκονταν τότε στη θέση του ανήλικου, και θα καταλάβετε γιατί αυτό το σχήμα δεν πρόκειται να δουλέψει.

Υπάρχει, όμως, ένα ακόμη βαθιά προβληματικό σημείο. Ιστορικά, ο ΟΗΕ έχει βρεθεί συχνά να παίζει τον ρόλο του επικυρωτή ειλημμένων αποφάσεων από τους μεγάλους της εκάστοτε εποχής. Στην ουσία, η ύπαρξη αυτού του διεθνούς σώματος προσέφερε στην αμερικανική εξωτερική πολιτική έναν επιπλέον βαθμό ελευθερίας στην άσκησή της. Αποφάσεις που υπό άλλες συνθήκες θα θεωρούνταν ότι επεμβαίνουν στην εθνική κυριαρχία άλλων χωρών πλέον επικυρώνονταν μέσω του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ και στη συνέχεια υλοποιούνταν μέσω άλλων διεθνών οργανισμών. Αυτά σε μια εποχή που οι ΗΠΑ ήταν ο αδιαμφισβήτητος ηγεμόνας.

Αν όμως δεχτούμε πως βρισκόμαστε πλέον στην εποχή της πολυπολικότητας, ο ΟΗΕ θα έπρεπε να δίνει την ευκαιρία στους νέους πόλους να διαφοροποιηθούν. Από μια πλατφόρμα επικύρωσης των αποφάσεων του ισχυρού, θα μπορούσε να εξελιχθεί σε χώρο συγκρότησης συμμαχιών γύρω από τους αναδυόμενους πόλους και αναζήτησης διπλωματικών λύσεων που να ευνοούν ευρύτερες συσπειρώσεις κρατών. Η στάση της Ρωσίας και της Κίνας στο ψήφισμα για την Παλαιστίνη όμως, ήταν απογοητευτική. Το συμπέρασμα που συνάγεται είναι πως είτε βρισκόμαστε ακόμα μακριά από έναν πολυπολικό κόσμο, ή πως απλά η μοίρα της Παλαιστίνης δεν αφορά κανένα κράτος τόσο ώστε να καταναλώσει το πολιτικό του κεφάλαιο για χάρη της.

Προσωπικά παραμένω πεπεισμένος για την αξία της πολυμερούς διπλωματίας. Θεωρώ πως ο ΟΗΕ, και ακόμα περισσότερο οι εξειδικευμένες υπηρεσίες του, παραμένουν μια μοναδική πλατφόρμα πάνω στην οποία μπορούμε, συλλογικά, να αναδείξουμε τα μεγάλα και διεθνή προβλήματα της εποχής μας. Εάν, όμως, ο ρόλος που επιφυλάσσεται για τον οργανισμό είναι διακοσμητικός στην καλύτερη περίπτωση και επικυρωτικός αποικιοκρατικών πολιτικών στη χειρότερη, τότε είναι προτιμότερο να πάψει να υπάρχει. Έτσι θα μπορούμε τουλάχιστον να αντικρίζουμε τον κυνισμό των ισχυρών και να αποδίδουμε τις ευθύνες εκεί που πραγματικά βρίσκονται.

Καθώς το Ισραήλ βαδίζει προς την ολοκληρωτική κατάληψη της Γάζας, ίσως γινόμαστε παρατηρητές μιας από αυτές τις στιγμές που θα καταγραφούν στα μελλοντικά βιβλία Ιστορίας. Ίσως παρατηρούμε την τελευταία πράξη της επώδυνης και σταδιακής εκρίζωσης ενός πληθυσμού από ένα κομμάτι γης που κάποτε του ανήκε.

Η Ιστορία της μακρόχρονης διαμάχης Ισραήλ–Παλαιστίνης, όσο κι αν ερμηνεύεται διαφορετικά ανάλογα με την πολιτική σκοπιά που υιοθετεί κανείς, θεμελιώνεται σε μια αλληλουχία γεγονότων. Αυτά τα γεγονότα, για όποιον επιλέξει να τα επεξεργαστεί με ειλικρίνεια, δεν αφήνουν περιθώρεια για πολλαπλές ερμηνείες. Η ιστορική αναδρομή σε αυτά γεννά ένα αίσθημα ασφυξίας. Ασφυξία που προκαλείται από μια συντριπτική ασυμμετρία ισχύος μεταξύ του καταπιεστή και του καταπιεζόμενου.

Στις αρχές του 20ού αιώνα, η Οθωμανική Αυτοκρατορία βρίσκεται σε παρακμή. Το 1917, βρετανικά στρατεύματα καταλαμβάνουν εδάφη της σημερινής Παλαιστίνης, και την ίδια χρονιά δημοσιεύεται η περίφημη Διακήρυξη Μπάλφουρ, η οποία αναφέρει: «Η Αυτού Μεγαλειότης βλέπει ευνοϊκά την εγκαθίδρυση στην Παλαιστίνη μιας εθνικής εστίας για τον εβραϊκό λαό και θα καταβάλει κάθε δυνατή προσπάθεια για να διευκολύνει την επίτευξη αυτού του σκοπού…». Πρόκειται για τον ίδιο Μπάλφουρ του Aliens Act του 1905, νόμου που εισήχθη για να περιορίσει τη μαζική μετανάστευση Εβραίων από την Ανατολική Ευρώπη προς τη Βρετανία, καθώς διέφευγαν από τα πογκρόμ στη Ρωσία. H πληθυσμιακή κατανομή στην περιοχή το 1917 ήταν 94% Άραβες και 6% Εβραίοι.

Το 1922 η Κοινωνία των Εθνών (πρόδρομος του ΟΗΕ) αναθέτει και επισήμως τη διοίκηση της Παλαιστίνης στη Βρετανία. Και άλλες πρώην κτήσεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ανατίθενται, μέσω «Εντολών», στους νικητές του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, προκειμένου να τις επιβλέπουν έως ότου θεωρηθούν ικανές για αυτοδιάθεση.

Η εξαίρεση με την Παλαιστίνη (σημερινό Ισραήλ, Δυτική Όχθη, Λωρίδα της Γάζας και Υπεριορδανία) είναι ότι η Διακήρυξη Μπάλφουρ ενσωματώνεται στο κείμενο της Εντολής. Με άλλα λόγια, οι Βρετανοί δεσμεύονται να διευκολύνουν εβραϊκούς πληθυσμούς από όλο τον κόσμο (κυρίως από την Ευρώπη) να εποικίσουν την Παλαιστίνη. Στα χρόνια που ακολουθούν, εβραϊκοί πληθυσμοί μεταναστεύουν μαζικά στην περιοχή και αγοράζουν γη.

Οι Άραβες ζητούν να τεθούν περιορισμοί, όμως η Βρετανία αρνείται. Το 1936 οι Άραβες εξεγείρονται και οι Βρετανοί καταπνίγουν την εξέγερση. Η πληθυσμιακή κατανομή στην περιοχή το 1939 ήταν 70% Άραβες, 30% Εβραίοι.

Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η Βρετανία αποσύρει τη στήριξή της προς τους Σιωνιστές Εβραίους, καθώς τα συμφέροντά της τής υπαγορεύουν αλλαγή πολιτικής. Αποδυναμωμένη από τον πόλεμο, αποφασίζει να επιστρέψει την Εντολή στον νεοσύστατο ΟΗΕ. Τα κράτη-μέλη αποφασίζουν, το 1947, να διχοτομήσουν την Παλαιστίνη σε δύο κράτη: εβραϊκό (στο οποίο παραχωρείται το 56% της γης) και αραβικό (στο οποίο αποδίδεται το 44%). Η πληθυσμιακή κατανομή στην περιοχή το 1947 ήταν περίπου 67% Άραβες και 33% Εβραίοι. Δηλαδή, τα 2/3 του γηγενούς πληθυσμού λαμβάνουν το 44% της Γης.

Ο εβραϊκός πληθυσμός αποδέχεται τον διαμοιρασμό· οι Άραβες τον απορρίπτουν. Ακολουθεί εξέγερση και πόλεμος. Περίπου το 90% των Αράβων που ζούσαν στην περιοχή η οποία στη συνέχεια έγινε Ισραήλ εκδιώκονται ( περί τα 750.000 άτομα). Βρισκόμαστε στο 1948, και το Ισραήλ πλέον κατέχει το 80% της Γης (έναντι του 56% που είχε αρχικά παραχωρηθεί).

Το 1967, με τον Πόλεμο των Έξι Ημερών, το Ισραήλ καταλαμβάνει τη Δυτική Όχθη και τη Λωρίδα της Γάζας — και ελέγχει πλέον το 100% της ιστορικής Παλαιστίνης. Από τότε ξεκινούν οι εποικισμοί στη Δυτική Όχθη, οι οποίοι, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο και τη Σύμβαση της Γενεύης, συνιστούν παραβίαση: «Απαγορεύεται σε μια δύναμη κατοχής να απελαύνει ή να μετακινεί τμήματα του άμαχου πληθυσμού της στο κατεχόμενο έδαφος». Ο αριθμός των Ισραηλινών εποίκων σήμερα ξεπερνά τις 500.000.

Από τότε μέχρι σήμερα, η παλαιστινιακή πολιτική διεκδίκηση παραμένει σταθερή:

• Επιστροφή των προσφύγων του 1948,

• Αποχώρηση των εποίκων από τη Δυτική Όχθη,

• Ίδρυση ανεξάρτητου Παλαιστινιακού κράτους.

Κανένα από τα αιτήματα αυτά δεν έχει ικανοποιηθεί. Οι απαντήσεις είναι γνωστές: «εθνική ασφάλεια», «έλλειψη αξιόπιστου συνομιλητή», ή η «προγονική γη του Ισραήλ» που ανάγεται στην εποχή της Ιουδαίας και της Σαμάρειας — με μικρές παραλλαγές, αναλόγως αν κυβερνά το Εργατικό Κόμμα ή το Λικούντ.

Ας κάνει κάποιος αυτή την ιστορική αναδρομή βάζοντας στη θέση του παλαιστινιακού λαού τον ελληνικό (ή οποιονδήποτε άλλον) τηρώντας τις αναλογίες πληθυσμού, γης και βίας. Θα τολμούσε να μιλήσει για «ιστορική νομιμότητα» ή «δίκαιη μεταχείριση»;

Ο εβραικός λαός είναι ίσως ο πιο κατατρεγμένος στην ανθρώπινη Ιστορία, θύμα μιας σειράς βίαιων διωγμών που κορυφώθηκαν με την κατάλυση του έσχατου ορίου ηθικής κατάπτωσης του Δυτικού πολιτισμού: το Ολοκαύτωμα. Για αυτόν ακριβώς το λόγο οι Εβραίοι ανά τον κόσμο σήμερα έχουν την απόλυτη ευθύνη να αντιταχθούν ανοιχτά στη γενοκτονία που διαπράττεται κατά των Παλαιστινίων. Για τη διάσωση του μηνύματος του Ολοκαυτώματος και για τη διάσωση της ίδιας της υπόστασης του Ισραήλ. Το χρέος της Ιστορίας είναι ανέκκλητο, και πλέον δεν εξαιρεί ούτε αυτούς που κάποτε ήταν τα θύματα.

Όσον αφορά στους μη-Ισραηλινούς που συνεχίζουν να στηρίζουν τη γενοκτονία, δύο λόγους μπορούν να επικαλεστούν: ρατσισμό στα όρια του μισανθρωπισμού, και γεωπολιτική ευθυγράμμιση με τα συμφέροντα της εκάστοτε χώρας τους.

Σε καμία από τις δύο περιπτώσεις πάντως δεν υπάρχει χώρος για ηθική.

Μάιος 2025 – Η κυβέρνηση των ΗΠΑ εκδίδει εκτελεστικό διάταγμα, με το οποίο ζητά να ευθυγραμμιστούν οι τιμές φαρμάκων για τους Αμερικανούς ασθενείς με αυτές σε συγκρίσιμα ανεπτυγμένες χώρες [1].

Η κίνηση αυτή ευθυγραμμίζεται με τη γενικότερη πολιτική της κυβέρνησης Τραμπ ως προς τους πάλαι ποτέ εταίρους των ΗΠΑ, και την αρχή της οποίας σηματοδότησαν οι δασμοί: κανείς δεν επωφελείται από τις ΗΠΑ χωρίς αντάλλαγμα.

Γιατί όμως οι Αμερικανοί πληρώνουν περισσότερα για τα ίδια φάρμακα;

Οι φαρμακευτικές εφαρμόζουν «τιμολόγηση κατά βαθμίδες» για πατενταρισμένα φάρμακα. Κάθε χώρα δηλαδή πληρώνει διαφορετική τιμή για το ίδιο φάρμακο, ανάλογα με την αγοραστική της δύναμη. Οι χώρες με υψηλό ΑΕΠ πληρώνουν περισσότερο, οι χώρες με χαμηλότερο ΑΕΠ λιγότερο. Αυτό εξασφαλίζει ευρύτερη πρόσβαση χωρίς να μειώνονται τα συνολικά κέρδη των εταιρειών.

Ωστόσο, ακόμα και μεταξύ ανεπτυγμένων χωρών, οι ΗΠΑ πληρώνουν έως και τέσσερις φορές περισσότερα από χώρες όπως ο Καναδάς ή το Ηνωμένο Βασίλειο. Οι φαρμακευτικές υποστηρίζουν ότι αυτό το «premium» επανεπενδύεται στην ανάπτυξη νέων φαρμάκων, από τα οποία πρώτοι επωφελούνται οι Αμερικανοί. Θα δούμε παρακάτω αν αυτό ισχύει.

Φτηνότερα φάρμακα για όλους ή ακριβότερα φάρμακα για λίγους;
Αν θεωρήσουμε άδικο το δυσανάλογο κόστος για τον Αμερικανό φορολογούμενο, το ερώτημα είναι: θα μειωθούν οι τιμές; Ή θα αυξηθούν για όλους;

Δεδομένου ότι το μεγαλύτερο ποσοστό του τζίρου από φάρμακα προέρχεται από πωλήσεις στις ΗΠΑ, είναι μικρή η πιθανότητα οι φαρμακευτικές να συμφωνήσουν σε χαμηλότερες τιμές για τη χώρα. (Μην ξεχνάμε εδώ ότι οι Δημοκρατικοί, με μπροστάρη τον Σάντερς, είχαν κάνει μεγάλες προσπάθειες σε αυτό το μέτωπο.)

Πιθανότερο είναι, εφόσον η κυβέρνηση επιμείνει σε ευθυγράμμιση, να υπάρξει μια μείωση της τιμής για τις ΗΠΑ, με ταυτόχρονη αύξηση των τιμών όλων των υπολοίπων χωρών ώστε να ισοφαρίσουν τη νέα τιμή. Δεδομένου επίσης ότι πολλές χώρες δε θα μπορούν να πληρώσουν τη νέα τιμή, το σενάριο αυτό θα δημιουργήσει μεγάλες ανισότητες στην πρόσβαση. Η ανάλυση στο άρθρο του Centre for Global Development επί του θέματος είναι διδακτική [2].

Υπάρχει λύση;

Μια λύση θα ήταν όντως μια αύξηση των τιμών των φαρμάκων για την Ευρώπη (και άλλες ανεπτυγμένες χώρες στον υπόλοιπο κόσμο), προϋποθέτοντας όμως ότι (μεγάλο) ποσοστό αυτού του “premium” δεσμεύεται για έρευνα και ανάπτυξη νέων φαρμάκων. Πάμε να δούμε κάποια νούμερα.

Ο συνολικός τζίρος των αμερικανικών φαρμακευτικών είναι περί τα 600 δισ. δολάρια ετησίως[3]. Από αυτόν τον τζίρο, περίπου 370 δισ. δολάρια προέρχονται από πωλήσεις στις ΗΠΑ, 130 δισ. από πωλήσεις στην Ευρώπη και περίπου 100 δισ. από πωλήσεις στον υπόλοιπο κόσμο.

Τι ποσοστό αυτού του τζίρου πάει σε έρευνα και ανάπτυξη; Αντίθετα με τους ισχυρισμούς των φαρμακευτικών που συχνά προσπαθούν να το μεγεθύνουν, στην πραγματικότητα το ποσοστό είναι περί το 20%[4].

Από τα υπόλοιπα έσοδα, ένα 25% δαπανάται σε marketing, 20% σε έξοδα παραγωγής και διανομής, 20% είναι τα καθαρά κέρδη, ενώ περίπου 15% δίνεται σε μερίσματα και επιστρέφει στις εταιρείες μέσω επαναγοράς των ίδιων των μετοχών τους.

Ας υποθέσουμε λοιπόν ότι θέλουμε να διατηρήσουμε το 20% των αμερικανικών φαρμακευτικών που πηγαίνει σε ανάπτυξη νέων προϊόντων, δηλαδή περί τα 120 δισ. δολάρια το χρόνο. Αντί όμως αυτό το ποσό να χρηματοδοτηθεί (δυσανάλογα) από τις υψηλές τιμές των φαρμάκων στις ΗΠΑ, ας το μοιράσουμε ισόποσα μεταξύ ΗΠΑ, Ευρώπης και λοιπών χωρών, 40 δισ. δολάρια έκαστος.

Ταυτόχρονα, ας υποθέσουμε ότι οι τιμές στις ΗΠΑ μειώνονται στο μισό, ενώ σε Ευρώπη και υπόλοιπες χώρες που αγοράζουν από τις αμερικανικές φαρμακευτικές, οι τιμές αυξάνονται κατά 30%. Αυτή η άσκηση καταλήγει στο ότι:

• Οι ΗΠΑ μειώνουν τη δαπάνη (μέσω των χαμηλότερων τιμών) κατά περίπου 45%

• Ευρώπη και άλλες ανεπτυγμένες χώρες επωμίζονται ένα επιπλέον 35% στις αγορές που κάνουν από αμερικανικές φαρμακευτικές

• Οι αμερικανικές φαρμακευτικές θα δουν μια μείωση τζίρου της τάξης του 14% (λιγότερο από όσο δαπανούν σε μερίσματα και επαναγορά μετοχών)

Στο παραπάνω σενάριο τα ποσά είναι ήδη διογκωμένα, καθώς το μέτρο θα εφαρμοζόταν μόνο σε πατενταρισμένα φάρμακα. Είναι δικαιότερο για τον Αμερικανό φορολογούμενο, και το επιπλέον κόστος για την Ευρώπη θα μπορούσε να διαμοιραστεί μεταξύ κράτους (υπό τη μορφή επιδότησης) και ασθενή (μέσω αυξημένης συμμετοχής για κάποιους).

Παράλληλα, η Ευρώπη θα είχε άμεση πρόσβαση σε πιο καινοτόμα φάρμακα και θα ενίσχυε τη δική της βιομηχανική παραγωγή λόγω ανταγωνιστικότερων τιμών. Τέλος, η στοχευμένη (και αμείωτη) χρηματοδότηση έρευνας και ανάπτυξης (earmarked funds) δε θα άφηνε περιθώρια ελιγμού στις φαρμακευτικές και θα μπορούσε να συνοδεύεται από όρους ισότιμης πρόσβασης σε φάρμακα για όλες τις χώρες που συμμετέχουν στο σχήμα.

Υπάρχει ελπίδα υλοποίησης του παραπάνω;

Μάλλον μικρή, καθώς οι εταιρείες θα αντιδράσουν, επικαλούμενες απώλεια ανταγωνιστικότητας. Κι όμως, η φαρμακοβιομηχανία (και δη η αμερικανική) παραμένει ιστορικά μεταξύ των 5 πιο κερδοφόρων βιομηχανιών.

Οι τιμές πρόσβασης σε φάρμακα για τον μέσο Αμερικανό πρέπει να μειωθούν, ιδιαίτερα αν λάβει κανείς υπόψη ότι οι υψηλές τιμές έρχονται και προστίθενται στην άμεση επιδότηση έρευνας και ανάπτυξης νέων φαρμάκων με δημόσιους πόρους, δηλαδή μέσω των φόρων που ο ίδιος πολίτης καταβάλλει.

Προσθέστε στα παραπάνω το γεγονός ότι οι ΗΠΑ πρωτοστατούν στη χρηματοδότηση βασικής έρευνας για φάρμακα και εμβόλια για ασθένειες που είναι ενδημικές στην Αφρική και άλλες χώρες του Παγκόσμιου Νότου, ξανά μέσω δημόσιων πόρων. Με πολιτική βούληση και την υιοθέτηση διεθνών ρυθμιστικών πλαισίων, μια τέτοια μετριοπαθέστατη αναδιανομή είναι εφικτή.

[1] https://www.whitehouse.gov/presidential-actions/2025/05/delivering-most-favored-nation-prescription-drug-pricing-to-american-patients/

[2] https://www.cgdev.org/blog/market-prescription-drugs-broken-heres-why-trumps-executive-order-would-make-it-worse

[3] https://www.mastermindbehavior.com/post/u-s-pharmaceutical-statistics-f78c9

[4] https://www.fiercebiotech.com/biotech/top-10-pharma-rd-budgets-2023

Στις 2 Απριλίου, ο πρόεδρος Τραμπ δήλωσε ότι η Αμερική επιτέλους απελευθερώνεται από τον οικονομικό ζυγό που της είχε επιβάλει ο υπόλοιπος κόσμος. Το «όπλο» της απελευθέρωσης: οι δασμοί που επιβλήθηκαν σε περισσότερες από 180 χώρες.

Η πολιτική δασμών του Τραμπ απορρίπτεται από την πλειοψηφία των οικονομολόγων ως παράλογη, αφελής και χωρίς ουσιαστική οικονομική βάση. Στην πράξη όμως, ο πρόεδρος των ΗΠΑ φαίνεται να εφαρμόζει όσα περιγράφει ο Στίβεν Μίραν στη δημοσίευσή του, «Ένας πρακτικός οδηγός για την αναδιάρθρωση του παγκόσμιου εμπορικού συστήματος». Ο Μίραν, νυν Πρόεδρος του Συμβουλίου Οικονομικών Συμβούλων υπό τον πρόεδρο Τραμπ, ονόμασε την πολιτική των δασμών που αναπτύσσει στο κείμενό του «Συμφωνία του Μαρ-α-Λάγκο».

Η διάγνωση και ο διπλός στόχος

Ο Μίραν αποδίδει τη δυσαρέσκεια των Αμερικανών πολιτών στην ισχύ του δολαρίου. Περίπου 2 εκατομμύρια θέσεις εργασίας στις ΗΠΑ χάθηκαν μέσα σε μία δεκαετία, κυρίως λόγω του «σοκ της Κίνας» — κάτι που θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί εάν το δολάριο ήταν πιο ανταγωνιστικό. Ταυτόχρονα, οι ανησυχίες για την εθνική ασφάλεια απαιτούν τον επαναπατρισμό κρίσιμων τομέων της βιομηχανικής παραγωγής. Τα καλά νέα είναι ότι οι δύο στόχοι μπορούν να επιτευχθούν με μία κίνηση. Ένα υποτιμημένο δολάριο, κατά τον Μίραν, θα ενισχύσει την ανταγωνιστικότητα των αμερικανικών εξαγωγών και θα δώσει ώθηση σε μια νέα βιομηχανική πολιτική η οποία, με τη σειρά της, θα δημιουργήσει νέες θέσεις εργασίας.

Το πρόβλημα του δολαρίου ως αποθεματικό νόμισμα

Οι ΗΠΑ έχουν εμπορικό έλλειμμα — εισάγουν περισσότερα απ’ όσα εξάγουν. Υπό κανονικές συνθήκες, αυτό θα έπρεπε να διορθωθεί αυτοματα μέσω της προσαρμογής των συναλλαγματικών ισοτιμιών. Αν, για παράδειγμα, οι ΗΠΑ εισάγουν από την Κίνα περισσότερα απ’ όσα εξάγουν προς αυτήν, τότε αυξάνεται η ζήτηση για το κινεζικό γουάν. Αυτό συμβαίνει επειδή οι ΗΠΑ πρέπει να δώσουν δολάρια για να αγοράσουν γουάν, ώστε με τη σειρά τους να αγοράσουν κινεζικά προϊόντα. Η αυξημένη ζήτηση για το γουάν οδηγεί στην ανατίμησή του σε σχέση με το δολάριο. Αυτό σημαίνει ότι τα κινεζικά προϊόντα γίνονται πιο ακριβά για τους Αμερικανούς καταναλωτές. Τουτέστιν, η ανταγωνιστικότητα της Κίνας θα έπρεπε εν καιρώ να μειωθεί. Δεν συμβαίνει όμως. Και ο λόγος είναι απλός. Το δολάριο είναι αποθεματικό νόμισμα. Δηλαδή, οι υπόλοιπες χώρες χρειάζεται να διακρατούν δολάρια (συχνά μέσω αγοράς αμερικανικών ομολόγων), δημιουργώντας διαρκή ζήτηση για το νόμισμα.

Το δολάριο έχει αυτόν τον ρόλο για διάφορους λόγους:

• η αμερικανική οικονομία είναι η μεγαλύτερη και πιο σταθερή στον κόσμο

• το πολιτικό της σύστημα παραμένει αξιόπιστο

• οι επενδυτές βλέπουν τα αμερικανικά ομόλογα ως «ασφαλές καταφύγιο».

Επιπλέον, το παγκόσμιο εμπόριο πετρελαίου πραγματοποιείται σε δολάρια. Τέλος, κάποιες χώρες κρατούν δολάρια εσκεμμένα για να μην ανατιμηθεί το δικό τους νόμισμα. Η Κίνα, για παράδειγμα, αγοράζει αμερικανικά ομόλογα για να διατηρήσει το γουάν τεχνητά υποτιμημένο, εξασφαλίζοντας την ανταγωνιστικότητα των εξαγωγών της.

Επανερχόμενοι λοιπόν στο διπλό στόχο, η βιομηχανία των ΗΠΑ δεν μπορεί να ανακτήσει την ανταγωνιστικότητά της όσο το δολάριο παραμένει ισχυρό. Αυτό έχει συνέπειες τόσο για το βιοτικό επίπεδο των Αμερικανών, όσο και για την εθνική ασφάλεια, την οποία θέτει σε κίνδυνο.

Δασμοί ως εργαλείο αποδυνάμωσης του δολαρίου

Και εδώ μπαίνουν στην εξίσωση οι δασμοί. Με την επιβολή δασμών, τα εισαγόμενα προϊόντα γίνονται πιο ακριβά. Αυτό θα πλήξει αρχικά τον Αμερικανό καταναλωτή, αλλά μακροπρόθεσμα η εγχώρια παραγωγή θα ενισχυθεί. Προσέξτε όμως: τα ακριβότερα κινεζικά προϊόντα συνεπάγονται και μείωση εισαγωγών από την Κίνα στις ΗΠΑ. Άρα μειώνεται η ζήτηση για γουάν, και το γουάν υποτιμάται. Αντίθετα, το δολάριο ενισχύεται. Το αποτέλεσμα: οι αμερικανικές εξαγωγές γίνονται ξανά μη ανταγωνιστικές — το αντίθετο δηλαδή από τον στόχο της πολιτικής που προτείνεται.

Ο Μίραν, ωστόσο, δεν φαίνεται να ενοχλείται: ακόμη και αν δεν αποδυναμωθεί το δολάριο, η οικονομία της χώρας που εξάγει αποδυναμώνεται λόγω της υποτίμησης του δικού της νομίσματος. Εδώ είναι και η πρώτη ένδειξη για χρήση των δασμών ως εργαλείο διαπραγμάτευσης.

Η παροχή ασφάλειας ως εργαλείο αποδυνάμωσης του δολαρίου

Μα θα πεί κάποιος, οι χώρες θα δεχτούν τους δασμούς παθητικά; Δεν θα υπάρξουν αντίποινα; Ίσως. Όμως ο άξονας ασφαλείας λειτουργεί ως μοχλός πίεσης. Οι χώρες που θέλουν να παραμείνουν υπό την «ομπρέλα» ασφαλείας των ΗΠΑ πρέπει να μοιραστούν τα βάρη. Αν υπάρξουν αντίποινα, η στρατιωτική στήριξη των ΗΠΑ, μέχρι πρότινος δεδομένη, μπορεί να χαλαρώσει. Παραδόξως λοιπόν, οι σύμμαχοι των ΗΠΑ στο ΝΑΤΟ κινδυνεύουν περισσότερο από τους «αντιπάλους» που βρίσκονται εκτός, γιατί κινδυνεύουν να χάσουν τον προστάτη. Ακόμα και αν κάποιοι τολμηροί επιλέξουν να πάρουν το ρίσκο, αυτό δεν είναι απαραίτητα κακό, σύμφωνα με το Μίραν: «…αν η Ευρώπη προβεί σε αντίποινα αλλά αυξήσει δραστικά τις αμυντικές της δαπάνες… θα έχουμε πετύχει πολλούς στόχους... Μεγαλύτερη συμμετοχή της Ευρώπης στη δική της άμυνα θα επιτρέψει στις ΗΠΑ να επικεντρωθούν στην Κίνα.»

Θυμίζει την περίφημη φράση του Χένρι Κίσινγκερ: «το να είσαι εχθρός των ΗΠΑ είναι επικίνδυνο — το να είσαι σύμμαχός τους είναι μοιραίο».

Μετά την υποτίμηση; Διαχείριση των συνεπειών

Ας θυμηθούμε ξανά ότι ο τελικός στόχος δεν είναι οι δασμοί καθαυτοί ούτε η απειλή ασφαλείας. Αυτά είναι μέσα για την επίτευξη του στόχου. Και ο στόχος είναι να αναγκαστούν οι χώρες να πουλήσουν τα αποθεματικά τους σε δολάρια.

Ας υποθέσουμε τώρα ότι, με κάποιον τρόπο, ο στόχος αυτός επιτυγχάνεται και η παγκόσμια αγορά κατακλύζεται από αποθεματικά δολαρίων (αμερικανικά κρατικά ομόλογα), τα οποία πωλούνται από ξένες κεντρικές τράπεζες. Όταν κυκλοφορούν περισσότερα αμερικανικά ομόλογα στην αγορά, η προσφορά τους αυξάνεται. Συνεπώς, για να γίνουν ελκυστικά στους επενδυτές, θα πρέπει να προσφέρουν και υψηλότερα επιτόκια (δηλαδή μεγαλύτερη απόδοση).

Ως αποτέλεσμα, οι ΗΠΑ θα βρεθούν αντιμέτωπες με αυξημένο κόστος δανεισμού — κάτι που δεν είναι επιθυμητό.

Ο Μίραν προτείνει ένα σχήμα ανταλλαγής: αντί οι ξένες κεντρικές τράπεζες να πουλήσουν όλα τα αμερικανικά τους ομόλογα, να ανταλλάξουν μέρος αυτών με ομόλογα μεγαλύτερης διάρκειας (μεταγενέστερης λήξης). Με αυτόν τον τρόπο, αποτρέπεται ο κορεσμός της αγοράς και συγκρατούνται τα επιτόκια — δηλαδή το κόστος δανεισμού των ΗΠΑ. Εδώ βρίσκεται, λοιπόν, το επίδικο της διαπραγμάτευσης μεταξύ του προέδρου Τραμπ και των χωρών που κρατούν μεγάλα αποθέματα δολαρίων.

Η διαπραγμάτευση

Συνοψίζοντας, τα κράτη που κατέχουν μεγάλες αποθέματα δολαρίων θα πιεστούν να τα πουλήσουν. Τυχόν αστάθειες θα ελεγχθούν μέσω της εξαναγκαστικής ανταλλαγής των βραχυπρόθεσμων αμερικανικών ομολόγων που κατέχουν οι χώρες με ομόλογα μακροπρόθεσμης διάρκειας. Σε περίπτωση αντίστασης, οι δασμοί θα επιβάλλονται αδιακρίτως, αποδυναμώνοντας τις οικονομίες τους. Για τα μέλη του ΝΑΤΟ υπάρχει και το «χαρτί» της ασφάλειας. Γίνεται σαφές πλέον ότι οι δασμοί είναι εργαλείο διαπραγμάτευσης και όχι πολιτική βιομηχανικής ενίσχυσης: Το να αρθούν οι δασμοί μόλις επιτευχθεί ο στόχος, όπως λέει και ο Μίραν, δίνει το λάθος μήνυμα στη βιομηχανία – και ποιός βιομήχανος θα επενδύσει σε επαναπατρισμό της παραγωγής όταν η πολιτική μπορεί να αλλάξει τόσο γρήγορα;

Στο σήμερα

Στις 2 Απριλίου οι δασμοί εφαρμόστηκαν αδιακρίτως και προληπτικά (πριν γίνει οποιαδήποτε διαπραγμάτευση). Ήδη κάποιες χώρες απάντησαν με αντίποινα. Στις 4 Απριλίου ο πρόεδρος Τραμπ δήλωσε ανοιχτός σε διμερείς διαπραγματεύσεις. Η υλοποίηση του σχεδίου φαίνεται να προχωράει, αλλά όπως παραδέχεται ο ίδιος ο Μίραν: «Υπάρχει ένα μονοπάτι για την εφαρμογή αυτών των πολιτικών [που περιγράφονται στη δημοσίευση] χωρίς σοβαρές συνέπειες (για τις ΗΠΑ) — αλλά είναι στενό.»

Ίσως όντως να είναι απαγορευτικά στενό. Οι αγορές βρίσκονται σε ελεύθερη πτώση. Ο πειραματισμός πιθανόν να αφήσει τις ΗΠΑ περισσότερο αποδυναμωμένες μακροπρόθεσμα. Αυτό μένει να φανεί. Είτε έτσι είτε αλλιώς πάντως, ξεκινώντας από ένα δοκίμιο ριζικής επανεξέτασης του Παγκόσμιου Εμπορικού Συστήματος, ο κόσμος βιώνει πλέον απτές συνέπειες — συνέπειες που πιθανότατα θα οδηγήσουν σε μια νέα παγκόσμια τάξη πραγμάτων. Όσο τρομακτικό κι αν ακούγεται αυτό σήμερα, αποτελεί υπενθύμιση πως καμία οικονομική πολιτική και κανένα οικονομικό σύστημα δεν είναι θέσφατα. Και όταν ωριμάσουν οι συνθήκες, θα ευνοήσουν εκείνον που έχει έτοιμο το δοκίμιο. Γιατί όπως είναι γνωστό, η καλύτερη προετοιμασία για τον πόλεμο γίνεται σε καιρούς ειρήνης.

Ένα από τα σημαντικά και ακανθώδη ζητήματα που συζητήθηκαν ήταν ο διαμοιρασμός των κερδών που προκύπτουν από την ψηφιοποίηση των αλληλουχιών πληροφοριών (digital sequence information – DSI).

Το γενετικό υλικό των ζωντανών οργανισμών χρησιμοποιείται για την ανάπτυξη προϊόντων, όπως τρόφιμα και εμβόλια. Συχνά οι βιολογικοί αυτοί πόροι βρίσκονται σε αναπτυσσόμενες χώρες, και εξάγονταν μέχρι πρόσφατα από αναπτυγμένες χώρες χωρίς οι τελευταίες να μοιράζονται τα οφέλη από την εκμετάλλευσή τους με τις πρώτες. Αυτό άλλαξε το 2010, με τη Σύμβαση για τη Βιολογική Ποικιλότητα να απαιτεί τη συναίνεση των χωρών που κατέχουν τους πόρους στην όποια εκμετάλλευσή τους².

Η ψηφιοποίηση των αλληλουχιών γενετικού υλικού μέσω των νέων τεχνολογιών και η διατήρησή τους σε δημόσιες βάσεις δεδομένων κατέστησε πλέον τη φυσική πρόσβαση στα δείγματα μη αναγκαία. Τουτέστιν, υπήρχε κίνδυνος να παρακαμφθούν οι ισχύοντες όροι που συμφωνήθησαν το 2010. Για να αντιμετωπιστεί αυτός ο κίνδυνος, προτάθηκε στην COP26 η εφαρμογή ενός παγκόσμιου φόρου 1% στα κέρδη που προκύπτουν από χρήση DSI. Σύμφωνα με τον Guardian³, εκπρόσωπος της βρετανικής φαρμακευτικής AstraZeneca αντέδρασε σε μια τέτοια προοπτική, μιλώντας για πιθανές απώλειες θέσεων εργασίας στην εταιρία αν κάτι τέτοιο εφαρμοστεί. Η λογική είναι πως το επιπλέον κόστος θα οδηγήσει σε περικοπές στην έρευνα και θα δημιουργήσει εμπόδια στην καινοτομία, με συνέπεια τη μειωμένη ανταγωνιστικότητα, καθώς χώρες όπως η ΗΠΑ δε θα δεχτούν ποτέ να επιβαλλουν έναν τέτοιο φόρο στις εταιρίες τους. Για να αντισταθμιστεί λοιπόν ο κίνδυνος και να διατηρηθεί η ανταγωνιστικότητα, πρέπει να γίνουν απολύσεις.

Η συζήτηση περί “διαμοιρασμού του οφέλους” είναι συχνή στην ανάπτυξη φαρμάκων και εμβολίων. Στα εμβόλια, για παράδειγμα, μεγάλο μέρος της βασικής έρευνας που οδηγεί στην ανάπτυξη ενός εμβολίου γίνεται στα πανεπιστήμια, άρα με δημόσιους πόρους. Οι κλινικές δοκιμές των πρώτων σταδίων χρηματοδοτούνται κυρίως από δημόσιους φορείς και φιλανθρωπικές πρωτοβουλίες. Κατά κανόνα, μόνον αφού το ρίσκο αποτυχίας έχει μειωθεί αισθητά θα επενδύσουν οι φαρμακευτικές προκειμένου να παραχθεί το προιόν.

Project Agora Advertising

Συχνά λοιπόν, δεδομένων των σημαντικών δημόσιων επενδύσεων στα πρώιμα στάδια ανάπτυξης, οι κυβερνήσεις ή οι οργανισμοί θα ζητήσουν να εφαρμοστούν «ρήτρες πρόσβασης», δηλαδή όροι που θα διέπουν την πρόσβαση στο προιόν όταν αυτό τελικά έρθει στην αγορά, όπως για παράδειγμα περιορισμούς στη μέγιστη τιμή του. Η αδυναμία εισαγωγής και εφαρμογής τέτοιων ρητρών είναι συχνή, και μπορεί να έχει σοβαρές συνέπεις για την παγκόσμια υγεία. Ας δούμε ένα τέτοιο παράδειγμα⁴.
Αρχές του 1980, ο Αμερικανικός Στρατός συνεργάστηκε με τη φαρμακευτική εταιρεία SmithKline Beckman (σήμερα GSK) για την ανάπτυξη ενός εμβολίου κατά της ελονοσίας, παρέχοντας τεχνογνωσία, προσωπικό και υποδομές. Το αποτέλεσμα ήταν η ανακάλυψη ενός ανοσοενισχυτικού, ενός συστατικού που ενισχύει την αποτελεσματικότητα των εμβολίων.

Η GSK απέκτησε το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας για το ανοσοενισχυτικό, διατηρώντας τον έλεγχο της προμήθειάς του. Δέχτηκε επίσης χρηματοδότηση από την κυβέρνηση και κάποιους ΜΚΟ για την ανάπτυξη εμβολίου κατά της φυματίωσης που θα χρησιμοποιούσε στη σύνθεσή του το ανοσοενισχυτικό. Ενώ όμως η ανάπτυξη του εμβολίου κατά της φυματίωσης καθυστερούσε, η εταιρία ξεκίνησε να δοκιμάζει το αυτοενισχυτικό σε άλλα εμβόλια. Ένα από αυτά, το εμβόλιο για τον έρπητα ζωστήρα έχει από το 2017 αποφέρει περισσότερα από 14 δις δολλάρια στην εταιρία. Σπάνια πεθαίνει κάποιος από έρπητα ζωστήρα (λιγότεροι από 100 θάνατοι καταγράφονται ετησίως στην Αμερική⁵). Περίπου 1,500,000 άνθρωποι πεθαίνουν από φυματίωση κάθε χρόνο⁶.

Η τιμή για μια δόση εμβολίου κατά του έρπητα ζωστήρα, το οποίο διανέμεται μόνο σε αναπτυγμένες χώρες, είναι περίπου 150 δολλάρια. Η φυματίωση αφορά κυρίως πληθυσμούς στον Παγκόσμιο Νότο, και η τιμή του εμβολίου είναι αγνωστη, γιατί δεν έχει αναπτυχθεί ακόμα. Τα πράγματα θα ήταν πολύ διαφορετικά αν η Αμερικανικη κυβέρνηση είχε τότε θέσει όρους στη συνεργασία με τη φαρμακευτική, αποκτώντας, για παράδειγμα, δικαιώματα πάνω στο ανοσοενισχυτικό.

Πίσω στην AstraZeneca και την υποτιθέμενη δήλωση. Το αν έγινε ή όχι, λίγη σημασία έχει. Το σκεπτικό ισχύει, διέπει τον τρόπο λειτουργίας της βιομηχανίας, και έχει λογική. Χώρες όπως η ΗΠΑ, που δεν έχουν συνυπογράψει τη Σύμβαση του 2010, δεν θα εφαρμόσουν ρήτρες. Σε μια ανταγωνιστική βιομηχανία όπως η φαρμακευτική, αυτό θα έχει άμεσο αντίκτυπο στις βιομηχανίες χωρών που θα εφαρμόσουν, πλήττοντας τα κέρδη των μετόχων τους. Και για αυτό δε θα το επιτρέψουν.

Το πρόβλημα εδώ είναι η έλλειψη ενός διεθνούς δεσμευτικού πλαισίου, που θα εφαρμόζεται απαρέγκλιτα και θα διέπει τη χρήση και εκμετάλλευση κοινών αγαθών που σχετίζονται με τομείς όπως η υγεία. Για να ψηφιστεί ένα τέτοιο πλαίσιο θα πρέπει οι δυτικές χώρες να τολμήσουν να διανοηθούν ένα διαφορετικό οικονομικό μοντέλο που θα ορίζει αυτό το υποσύνολο των συναλλαγών που αφορούν κοινά και δημόσια αγαθά.

Η ανάγκη αυτή έγινε αντιληπτή κυρίως μετά την πανδημία COVID-19, και διάφορες προτάσεις κατατέθηκαν^7,8, με αποκορύφωμα τις συζητήσεις για τη «Συμφωνία Πανδημίας» που έλαβαν χώρα νωρίτερα φέτος στη Γενεύη. Συμφωνία δεν επετεύχθη λόγω των γνωστών ζητημάτων: πνευματικά δικαιώματα, διαφάνεια τιμών, διαμοιρασμός γενετικής πληροφορίας⁹.

Δε φαίνεται, λοιπόν, να είμαστε κοντά σε ένα νέο μοντέλο, ακόμα και όταν διακυβεύεται η ασφάλειά μας απέναντι σε παγκόσμιες απειλές. Το μόνο για το οποίο μπορούμε να ελπίζουμε στο άμεσο μέλλον είναι περισσότερες πρωτοβουλίες στην επιβολή ρητρών, τουλάχιστον σε εθνικό επίπεδο, και περισσότερες φωνές αμφισβήτισης της διαιώνισης του αποικιοκρατικού μοντέλου που συνεχίζει να διέπει της σχέσης Παγκόσμιου Βορρά και Παγκόσμιου Νότου ακόμα και σε τομείς όπως η υγεία.

Subscribe now

Πηγές:

1. https://www.cbd.int/conferences/2024

2. https://dialogue.earth/en/justice/a-deal-on-the-benefits-of-genetic-resources-is-key-to-cop16s-success/

3. https://www.theguardian.com/environment/2024/oct/25/astrazeneca-uk-jobs-biodiversity-drug-levy

4. https://www.propublica.org/article/how-big-pharma-company-stalled-tuberculosis-vaccine-to-pursue-bigger-profits

5. https://www.cdc.gov/shingles/data-research/index.html

6. https://www.gavi.org/vaccineswork/routine-vaccines-tuberculosis

7. https://reliefweb.int/report/world/open-letter-uniting-behind-people-s-vaccine-against-covid-19

8. https://www.socialeurope.eu/access-to-vaccines-and-medicines-a-new-paradigm

9. https://www.thinkglobalhealth.org/article/why-pandemic-agreement-negotiations-failed-land

In an open letter on access to vaccines, tests and treatments, published in March, world figures called on governments never again to allow profiteering to come before the needs of humanity: 2021 saw a preventable death from Covid-19 every 24 seconds, when vaccines were not targeted to those who needed them most.

Everyday reality

Unfortunately, this is an everyday reality, beyond pandemics. Take cervical cancer, which causes hundreds of thousands of deaths among women every year. A vaccine has been available since 2006, yet we are reminded today that only 21 per cent of the global female population is protected. Many poorer countries have been waiting years for access, while scarce doses were delivered in richer settings with lower mortality.

These inequities do not only concern lower-income countries. Stark inequalities exist among developed states too: in several eastern-European countries many anti-cancer medicines have been unavailable due to prohibitive cost, whereas in most western-European countries these drugs have been subsidised. The high price of some health products and the associated hardship continue to impede progress towards universal health coverage.

Covid-19 did put a spotlight on access to such life-saving products. And governments, pharmaceutical companies, UN agencies, civil-society organisations and various international institutions are engaging in diversification of manufacturing capacity across different regions to reduce dependency on a handful of suppliers. A hub has been launched to build capacity in poorer settings to produce messenger-RNA vaccines. An intergovernmental body convened by the WHO is working through a pandemic accord, looking into real-time sharing of products, for example. Finally, the WHO, the World Intellectual Property Organization (WIPO) and the World Trade Organization (WTO) are pursuing a trilateral co-operation on public health, innovation and intellectual property.

Underlying problem

While these are key concerns, the profound underlying problem is receiving much less attention—the balance of responsibility and power between the public and private sectors along the product path, from research to distribution of medical counter-measures. Yet a primary cause of lack of access is the management of manufacturing, distribution and pricing plans by pharmaceutical companies which exist to maximise profits for their shareholders, not to optimise public health.

In the feverish burst of excitement of the past few decades about public-private partnerships (PPPs), we seem to have forgotten that it is governments—not privately-owned, profit-seeking enterprises—which should be providing basic human rights for their citizens. Our societies treat masks, vaccines, oxygen, medicines and vaccines as if commodities. This despite repetition of commitments to public health and access to medical counter-measures—with their known, immea­surable power to protect societies and economies—as a fundamental human right.

Even less credible is that large volumes of taxpayers’ contributions are invested in the discovery and development of medical counter-measures, yet the return is smaller for societies and larger for pharmaceutical companies than should be so.Take pandemic-related products, where a few companies enjoyed considerable manoeuvre to exploit public funding and fuel extraordinary profits.

Significant public investment went into the development, production and purchasing of mRNA vaccines, while clinical trials of Covid-19 therapeutics were in large part also funded by public sources. Nevertheless, pharmaceutical companies have largely determined manufacturing and distribution plans for these products, as well as their prices, now expected to rise exponentially. This type of public-private ‘partnership’ epitomises the ‘privatisation of gains and socialisation of losses’.

Access imperative

Significant progress has been made in recent decades on timely access to vaccines, diagnostics and drugs. New vaccines developed and distributed globally have saved millions of lives and averted disease. The dramatic drop in the price of drugs that combat Hepatitis C has allowed countries to make tangible advances towards its elimination.

The current paradigm however remains centred on a profit-based dynamic, rather than an access imperative: it presumes that development, production and distribution of counter-measures will align with the public-health agenda through a mix of market forces and corporate social responsibility. It just does not work.

The affordability and availability of diagnostics in poor countries remains a major barrier to treatment scale-up. Out-of-pocket expenditures for medicines force around 100 million people into poverty. Vaccines for responding to outbreaks of deadly disease, such as cholera, face frequent supply risks. Investment related to the diseases and needs of the poor remains very limited.

Protecting a child from a vaccine-preventable disease, providing oxygen to a patient, giving protective equipment to healthcare workers or protecting adults from major killers, such as cancer and diabetes, are all basic human needs. So access is a fundamental right. Governments must foster rapid scientific discoveries and make them accessible to all—set the vision, invest more and have stronger oversight over the fruits of such investment—while being held accountable in so doing.

Public responsibility reinstated

If public responsibility is to be reinstated, the lessons of the pandemic can be adduced to implement that in practice. Some have argued that governments can legitimately intervene when company decisions do not reflect public-health needs, and indeed some governments have acted on that. Others have proposed the introduction of access clauses for host countries participating in clinical trials to test interventions before they are brought to market. Similarly, national and regional regulatory agencies could have more say in the distribution of medicines, given their investments to assess quality and safety.

The list of solutions to shift the balance of decision-making from Big Pharma into public hands is long: prize mechanisms have long been discussed as a solid alternative to ‘intellectual property rights’, in the spirit of rewarding investments while protecting access. In a constructive interpretation of PPPs, a government-owned, contractor-operated (GOCO) model has been proposed, achieving complementarities between the public and private sectors to increase equity and efficiency.

Idealistic? Maybe, until it becomes real. Acknowledging the big challenges ahead, and at the same time not shying away from them, can render all this very feasible. If we agree that universal access to medical countermeasures is a non-negotiable human right and that vaccines—one of the most iconic and cost-effective life-saving interventions—should be available to every person on this planet, it is our responsibility to find ways to do this.

Equitable access can be achieved when citizens and governments work together and hold the reins. The future should not come down to a plea for better intentions from industry, donors and philanthropists: we need to shape it ourselves.

Στις 9 Νοεμβρίου 2022 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) ανακοίνωσε, μέσω του Γενικού Γραμματέα του, τη δημοσίευση μιας μελέτης για τις συνθήκες που επικρατούν στην παγκόσμια αγορά εμβολίων. Η μελέτη καταδεικνύει μεγάλες ανισότητες στην πρόσβαση σε εμβόλια μεταξύ ανεπτυγμένων και αναπτυσσόμενων χωρών, αναφέρεται στο μοίρασμα της παγκόσμιας αγοράς μεταξύ λίγων φαρμακευτικών και καταλήγει στο συμπέρασμα ότι πρόκειται για ένα δημόσιο αγαθό, το οποίο δεν θα έπρεπε να διέπεται ασυλλόγιστα από τους νόμους της ελεύθερης αγοράς.¹

Eκπληξη; Καμία. Η COVID-19 απλά έκανε γνωστά προβλήματα στην πρόσβαση που υπάρχουν εδώ και δεκαετίες. Προβλήματα που ήρθαν στο προσκήνιο γιατί οι ανεπτυγμένες δυτικές κοινωνίες κινδύνεψαν. Και η απόκριση ήταν καταιγιστική, αποδεικνύοντας πως λύσεις βρίσκονται όταν υπάρξει ανάγκη. Η ανάγκη, βέβαια, ορίζεται από και για αυτούς που έχουν την ισχύ και τους πόρους να την ορίσουν. Οι Herman και Chomsky, στο βιβλίο τους “Manufacturing Consent: The Political Economy of the Mass Media”, κάνουν τη διάκριση μεταξύ “ανάξιων” και “άξιων” θυμάτων (unworthy and worthy victims). Στο πλαίσιο ενός πολέμου, υπάρχουν θύματα που αξίζουν τη συμπόνια και την αναφορά μας, και τα θύματα από τις τάξεις του εχθρού, τα οποία δεν είναι άξια αναφοράς. Η διάκριση μπορεί εύκολα να γενικευτεί και σε άλλες καταστάσεις. Η Αφρική, δέυτερη σε μέγεθος και πληθυσμό ήπειρος είχε λάβει το 3% των διανεμόμενων δόσεων εμβολίων COVID-19 στις 28 Νοεμβρίου 2021. Η Ευρώπη και η Βόρεια Αμερική, με σημαντικά μικρότερο πληθυσμό, είχαν λάβει το 12% και 9.5%, αντίστοιχα.² Αυτό δεν έπαιξε ιδιαίτερα στα δυτικά μέσα, καθώς είχαμε τα δικά μας προβλήματα να λύσουμε.

Η τεράστια ανισότητα στην πρόσβαση σε εμβόλια κατά τη διάρκεια της πανδημίας μπορεί να αποδοθεί σε πολλούς παράγοντες, από τον «εμβολιαστικό εθνικισμό», δηλαδή την πλήρη αποτυχία των ανεπτυγμένων κρατών να δείξουν αλληλεγγύη στα αναπτυσσόμενα, μέχρι τη σθεναρή αντίσταση της φαρμακευτικής βιομηχανίας στην άρση των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας στα εμβόλια, φοβούμενες πως, αν δημιουργηθεί τέτοιο προηγούμενο, θα ανοίξει η κερκόπορτα για αντίστοιχους χειρισμούς σε μελλοντικές καταστάσεις, με αντίκτυπο στα μελλοντικά τους κέρδη. Αν λοιπόν υπήρξε τόση ανισότητα στην διαχείριση μιας πανδημίας που οφειλόταν σε έναν εξαιρετικά μεταδοτικό ιό (όπου η πλειοψηφία κατανοεί πως είναι προς όφελος όλων να εμβολιαστεί όσο το δυνατόν μεγαλύτερο μέρος του παγκόσμιου πληθυσμού) φανταστείτε τι θα συνέβαινε στην περίπτωση πανδημιών που πλήττουν μόνο τις αναπτυσσόμενες χώρες. Δε χρειάζεται να φανταστείτε για πολύ, καθώς τα στοιχεία επιβεβαιώνουν τη φαντασία σας. Νωρίτερα το 2022, μια έξαρση του Ebola στην Uganda έχει ήδη 48 θύματα. Η έρευνα για το εμβόλιο είχε ήδη γίνει από το 2000 από ερευνητές στο Εθνικό Εργαστήριο Μικροβιολογίας του Καναδά, στη Winnipeg. Καμία φαρμακευτική δεν έχει ενδιαφερθεί να αναπτύξει το προϊόν έκτοτε.³

Γιατί, λοιπόν, μετά από δεκαετίες και εκατομμύρια θυμάτων, το πρόβλημα της πρόσβασης δεν λύνεται; Γιατί το κέρδος είναι το λάθος κίνητρο. Η πρόσβαση σε εμβόλια δεν θα πρέπει να διέπεται από κανόνες ελεύθερης αγοράς, τόσο από ηθικής, όσο και από οικονομικής σκοπιάς. Νομίζω πως το πρώτο σκέλος είναι αυταπόδεικτο, καθώς πρόκειται για καινοτόμα προϊόντα, συχνά χρηματοδοτούμενα από δημόσιους πόρους, με τεράστια οφέλη για τον ευρύτερο πληθυσμό, συμπεριλαμβανομένων αυτών που δεν εμβολιάζονται. Θα επεκταθώ περισσότερο πάνω στο δεύτερο σκέλος, που ίσως είναι λιγότερο εμφανές.

Τα εμβόλια είναι ένας από τους λιγότερο κερδοφόρους τομείς δραστηριότητας μιας φαρμακευτικής. Πώς εξηγείται αυτό; Ο χρόνος για την ανάπτυξη ενός εμβολίου, από τις πρώτες κλινικές δοκιμές μέχρι τη χρήση, είναι κατα μέσο όρο 5-10 χρόνια. Η πιθανότητα επιτυχίας των κλινικών δοκιμών είναι γενικά μικρή, οπότε οι φαρμακευτικές βιομηχανίες δεν θα επενδύσουν σε αύξηση της παραγωγής τους πριν το τέλος των δοκιμών, πριν δηλαδή να σιγουρευτούν ότι θα δουλέψει (και άρα θα πουλήσει). Ταυτόχρονα, το προϊόν απαιτεί προσωπικό υψηλής εξειδίκευσης, προστατεύεται από δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και επωφελείται από οικονομίες κλίμακας. Τα παραπάνω χαρακτηριστικά δημιουργούν ολιγοπώλια.

Επιπλέον, η συνθήκες ζήτησης δεν είναι ιδιαίτερα ελκυστικές. Οι τιμές των εμβολίων είναι χαμηλές (συγκριτικά με άλλα προϊόντα που θα μπορούσαν να παραχθούν), καθώς οι κύριοι αγοραστές είναι κυβερνήσεις που εκ των πραγμάτων έχουν μεγάλη διαπραγματευτική ισχύ και μπορούν να ρίξουν τις τιμές. Πέραν αυτού, η ζήτηση για εμβόλια είναι συχνά αβέβαιη, καθώς εξαρτάται από τις προτεραιότητες που έχει θέσει η κάθε χώρα στον προϋπολογισμό της. Με λίγα λόγια, με όρους ελεύθερης αγοράς, οι φαρμακευτικές θα έπρεπε να έχουν κλείσει προ πολλού τις γραμμές παραγωγής τους και να επικεντρωθούν σε blockbusters, όπως είναι το Viagra για τη Pfizer. Τέτοιες αγορές χαρακτηρίζονται ως «στρεβλωμένες» από τους οικονομολόγους, καθώς δεν δίνουν τα κατάλληλα κίνητρα στους παίκτες ώστε να συμμετέχουν. Έπρεπε λοιπόν να βρεθεί ένας τρόπος να συνεχίσουμε να έχουμε εμβόλια εντός του πλαισίου της αγίας ελεύθερης αγοράς. Η οποία όμως δεν μπορεί να είναι και τόσο ελεύθερη. Γιατί για να συνεχίσει να είναι ελεύθερη, πρέπει το κράτος να παρέμβει με κάποιες «διορθωτικές» κινήσεις. Ελπίζω να βλέπετε το παράδοξο.

Το στάδιο έρευνας και ανάπτυξης ενός εμβολίου χρηματοδοτείται σχεδόν αποκλειστικά από δημόσιους πόρους. Αυτό γίνεται με δυο τρόπους: Πρώτον, η επιστημονική γνώση που είναι η βάση για την ανάπτυξη οποιουδήποτε εμβολίου έχει παραχθεί σε κάποιο πανεπιστήμιο, μέ χρήματα φορολογούμενων.⁴ Δεύτερον, επιπλέον δημόσιοι πόροι δαπανώνται όταν η ανάγκη είναι επείγουσα. Μια ακραία περίπτωση ήταν η πανδημία COVID-19, όπου, από τα $5.9 δις δολάρια που επενδύθηκαν σε έρευνα μέχρι το Μάρτιο του 2021, πάνω από το 98% προήλθαν από δημόσιους πόρους ⁵ . Η Moderna, που επανειλημμένα αρνήθηκε να ανταποκριθεί στις εκκλήσεις του ΠΟΥ όταν ζητήθηκε η συνεργασία της για την ανάπτυξη της τεχνολογίας mRNA στην Αφρική, έλαβε περίπου $1 δις δολάρια για την ανάπτυξη του εμβολίου της από τους Αμερικανούς φορολογούμενους ⁶ . Όταν πρόκειται για μη-ελκυστικές αγορές εμβολίων, όπως για παράδειγμα ασθενειών που πλήττουν αποκλειστικά αναπτυσσόμενες χώρες,η επένδυση πρέπει να έρθει εξ ολοκλήρου από δημόσιου πόρους, καθώς το κίνητρο του ιδιώτη είναι μηδενικό.

Πάμε τώρα στην παραγωγή. Εδώ είναι που ο ρόλος των φαρμακευτικών είναι κρίσιμος, καθώς, όσο καλή και αν είναι η επιστήμη πίσω από ένα εμβόλιο, κάποιος πρέπει να το κατασκευάσει, και σε ποσότητες που να είναι επαρκείς για να καλύψουν τη ζήτηση. Το εμβόλιο του πανεπιστημίου της Οξφόρδης χρειαζόταν την AstraZeneca προκειμένου να παραχθεί. Συχνά όμως, δεν είναι προσοδοφόρο για μια φαρμακευτική να αυξήσει την παραγωγική της ικανότητα για να παράξει εμβόλια. Η αύξηση αυτή μεταφράζεται σε επενδύσεις σε εξοπλισμό, κτήρια, προσωπικό, ενέργεια. Δεδομένου ότι ένα εμβόλιο γίνεται πρώτα διαθέσιμο στις ανεπτυγμένες δυτικές αγορές πριν αρχίσει να πωλείται στις αναπτυσσόμενες, και μάλιστα σε πολύ υψηλότερη τιμή, η εταιρεία έχει ήδη αποσβέσει τα κόστη της πουλώντας στις πρώτες. Για ποιον λόγο, λοιπόν, να ασχοληθεί με χώρες όπου το περιθώριο κέρδους θα είναι ελάχιστο; Σε ένα περιβάλλον ελεύθερης αγοράς, δεν έχει κανένα νόημα αφού απλά βλάπτει την κερδοφορία της. Εδώ έρχεται λοιπόν ξανά το κράτος (ή τα κράτη) για να δώσει μια μικρή “ώθηση”. Το 2004 οι οικονομολόγοι Kremer και Glennerster πρότειναν ένα χρηματοδοτικό σχήμα, τις λεγόμενες “Εκ’ των προτέρων δεσμεύσεις αγοράς”, Advance Market Commitments ⁷.

Η ιδέα είναι απλή: Αφού η αγορά δεν έχει στηθεί έτσι ώστε να δίνει κίνητρα στις φαρμακευτικές να επενδύσουν σε εμβόλια, δεσμευόμαστε ότι θα δημιουργήσουμε εμείς τη ζήτηση για το προϊόν, με συνέπεια όποια φαρμακευτική καταφέρει να το παράξει, να αποζημιωθεί για όλες τις επενδύσεις που θα έχει κάνει σε έρευνα, ανάπτυξη και παραγωγή. Πώς θα γίνει αυτή η πληρωμή; Δεσμευόμαστε να αγοράσουμε τάδε αριθμό δόσεων στη δείνα τιμή, έτσι ώστε τα κόστη να καλυφθούν και η εταιρεία να έχει κέρδος. Και ποιοί είμαστε εμείς; Συνήθως κράτη ή ομοσπονδίες κρατών, σε συνεργασία με ιδιώτες χορηγούς. Πρόκειται για απευθείας επιδοτήσεις, με τη διαφορά ότι εκτελούνται μόνο αν το προιόν τελικά παραχθεί και είναι επιτυχές.

Τα παραπάνω θέτουν την εξής απλή ερωτήσει: Γιατί παραμένει εμπόρευμα ένα προϊόν στο οποίο δαπανώνται τόσοι δημόσιοι πόροι για την ανάπτυξη και παραγωγή του; Μήπως η κρατικοποίηση της ανάπτυξης και παραγωγής εμβολίων, τουλάχιστον σε περιπτώσεις πανδημίας, θα ήταν μια πιο αποδοτική λύση, τόσο από την οικονομική όσο και από την κοινωνική σκοπιά; Μήπως η COVID-19 έδειξε προς αυτή την κατεύθυνση, απλά δεν τολμάμε να προφέρουμε τη λέξη; Το 2008, η αμερικανική κυβέρνηση κρατικοποίησε τις τράπεζες που κατέρρεαν προκειμένου να σωθεί η οικονομία της. Φυσικά η λύση δεν παρουσιάστηκε ποτέ στο κοινό χρησιμοποιώντας αυτές τις λέξεις, καθώς θα κατέρρεε το νεοφιλελεύθερο αφήγημα στη γενέτειρά του. Αυτά είναι τα πράγματα που δεν μπορούν να ειπωθούν δημόσια.

Ερχόμενοι στο σήμερα, ακούγεται ειρωνικό να επιδιδόμαστε σε θεωρητικές ασκήσεις για κρατικοποίηση μιας παροχής υγείας όταν αποδυναμώνεται ο δημόσιος χαρακτήρας του Εθνικού Συστήματος Υγείας της χώρας. Είναι επίσης, θλιβερό, στη δύση μιας πανδημίας που απέδειξε τη σημασία ύπαρξης πρόσβασης σε ένα ισχυρό εθνικό σύστημα υγείας, η ηγεσία της χώρας σου να νομοθετεί ενδυναμώνοντας την αντίληψη ότι η υγεία είναι εμπόρευμα. Να νομοθετεί προσκολλημένη σε ιδεοληψίες που αναθεωρούνται. Δεν πρόκειται για έλλειψη αντίληψης, αλλά για την εκτέλεση προσχεδιασμένων πολιτικών, με βαθιές ιδεολογικές ρίζες. Μια διάσταση του νεοφιλελευθερισμού είναι η εμμονή στην ιδιωτικοποίηση αγαθών και υπηρεσιών, η οποία, μεθοδικά και μακροπρόθεσμα αποβλέπει στην κατάργηση της έννοιας του δημόσιου αγαθού. Η κατάργηση αυτή μεθοδεύεται μέσω της στρατηγικής απαξίωσης των δημόσιων παροχών, που χαρακτηρίζονται παρωχημένες. Σκοπός είναι να εγκαθιδρυθεί στην συνείδηση του πολίτη η αντίληψη ότι οτιδήποτε παρέχεται δωρεάν δεν μπορεί να είναι καλό.

Τι θα συμβεί όμως με όλους αυτούς που δεν έχουν πρόσβαση στο εμπόρευμα; Ποιός νοιάζεται; Έτσι κι αλλιώς, τα μελλοντικά ανάξια θύματα, εξ ορισμού, δεν είναι άξια αναφοράς. Εκτός αν γίνουν πολλά, τόσο πολλά που φωνή τους τελικά ακουστεί.

1. https://www.who.int/publications/m/item/global-vaccine-market-report-2022

2. https://www.doctorswithoutborders.org/latest/covax-broken-promise-vaccine-equity

3. https://www.theglobeandmail.com/opinion/article-a-viable-vaccine-for-ebolas-latest-strain-is-shamefully-collecting-a/

4. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8426978/

5. https://www.graduateinstitute.ch/vaccines-RD

6. We Don’t Need Government-Granted Patent Monopolies to Finance Drug Development - CounterPunch.org

7. Advance Market